Ayın Konusu

Çocuklarda Öfke Nöbeti

ÇOCUKLARDA ÖFKE NÖBETİ VE EBEVEYN TUTUMLARI

 

Öfke, herhangi bir şeyin engellenmesi ile ortaya çıkan istenmeyen bir duygu olarak tanımlanabilir. Çocuklarda öfke nöbetleri genellikle 1.5-2.5 yaş aralığında sıklıkla görülür. Öfke nöbetinde sırasında çocuk; bağırma, çığlık atma, ağlama, vurma, tekme atma, kafasını vurma, kendini yere atma gibi davranışlar sergiler.

2 yaş dönemi, çocuğun inatlaşma-zıtlaşma dönemi olarak bilinir. Bu dönem normal gelişimin bir parçasıdır ve özerklik dönemi olarak nitelendirilir. Bu dönemde çocuklar sürekli dış dünyayı keşfetmek isterler ve özerkleşme-bağımsızlaşma konusunda ısrarcı davranırlar. Ebeveynlerinin koyduğu sınırları zorlayarak, kontrole karşı çıkarak her şeyi kendi başına yapmak konusunda ısrarcı davranırlar. Örneğin, kendi yemeğini kendisi yemek, giysilerini kendisi giyinmek ister, istediği şeyi almak konusunda ısrar eder. Eylemleri kısıtlandığında, istediği şeyi yapamadığında ve elde edemediğinde sıklıkla öfke nöbetleri ortaya çıkar. 2 yaş çocuklarında da öfke nöbetinin en sık görülmesinin nedeni, istediği davranışlara izin verilmemesi, ertelenmesidir. Çocuk her ne kadar özerkleşmek-bağımsızlaşmak istese de ebeveynlerine bağlıdır ve bu durumu fark etmesi öfke nöbeti yaşamasına neden olur. Öfke nöbeti için çocuğun bağımsızlığını ifade etmesinin bir yolu da denebilir. Nöbet sırasında çocuk ailesinin dikkatini çekmeyi başarırsa ya da istediği davranış anne babası tarafından gerçekleştirilirse bu davranış pekiştirilecektir. Çocukların öfke davranışlarının pekiştirilmesi, çocuğun öfke davranışlarını daha sık sergilemesine neden olacak ve istediği şeyleri bu şekilde elde etmeyi öğrenen çocuk, bu davranışı yapmayı sürdürecektir.

Öfke Nöbeti Sırasında Anne-Baba Tutumları Nasıl olmalıdır?

  • Çocukların öfke nöbetlerine neden olan davranışlarını takip etmek, kimin yanında, hangi zamanlarda ve neden bu davranışları sergilediğini belirlemek bu davranışa neden olan durumların önlenmesini sağlayacaktır.
  • Nöbet esnasında anne-babaların sabırlı olmaları, kararlı ve sakin kalabilmeleri gerekmektedir. Öfke esnasında çocuklar kendilerini anlayan ve sakin ebeveynlere ihtiyaç duyacaklarından ebeveynlerin çocukların öfkesi karşısında sakin kalabilmeleri ve öfkelenmemeleri ve çocukla sakin ve kısık ses tonu ile konuşmaları önemlidir.
  • Anne babaların çocuklarına iyi bir model olmaları ve duygularıyla baş etmeyi öğretmeleri önemlidir. Yetişkinler sorun karşısında nasıl davranıyorsa çocuk da onu model alacaktır.
  • Anne-babaların tutumlarında net ve tutarlı olmaları oldukça önemlidir. Çocuk öfke davranışları sergilediğinde bir keresinde ödüllendirilir, bir keresinde cezalandırılırsa veya anne baba arasındaki farklı tutumları fark ederse kafası karışacaktır. Bu nedenle anne babaların tutumlarında net olmaları, anne babaların tutumlar konusunda fikir birliğine varmaları ve kararlı davranmaları önemlidir. Örneğin, alışveriş için markete gittiğinizde, çocuk istediği bir şey için ısrarcı davrandığında ve öfke davranışları sergilediğinde, öfkesinin yatışması için istediği şeyi yapmasına fırsat verilirse çocuğun bu davranışı pekiştirilecek ve her defasında bu davranışı sergileme ihtimali yüksek olacaktır. 
  • Güç savaşında çocuğa bazı konularda karar verme hakkı tanınarak kaçınılabilir. Örneğin, “Arabalarınla mı oynamak istersin, boyama mı yapmak istersin?”  şeklinde alternatif seçenek sunulabilir. 
  • Çocuğa istediği bir şey için hayır denildiğinde, bunu açıklamak, neden yapmasını istemediğinizi belirtilmelidir. Örneğin, “Hayır şeker yemeni istemiyorum” demek yerine “Bu şekeri şu anda yemeni istemiyorum çünkü birazdan yemek yiyeceğiz ve iştahının kapanmasını istemiyorum” şeklinde çocuğa açıklama yapılmalıdır.
  • Öfke nöbeti esnasında “mola yöntemi” önemli bir yere sahiptir. Nöbet sırasında evde iseniz, bir başka odaya geçmek, her ikinizin de sakinleşmesi için süre tanımak daha güvenli olacaktır. Bu süreçte çocuğu sakinleştirmeye çalışmak işe yarayabileceği gibi daha da öfkelenmesine neden olabilir. Ev dışında örneğin markette alışveriş yaparken istemediğiniz bir şeyi almak için ısrarcı davranıyor ve öfke davranışları sergiliyorsa çocuğu ortamdan uzaklaştırmak, sakinleşince tekrar geri dönmek doğru bir davranış olacaktır. Çocuğun bu davranışları sergilemesine son vermek için istediği şeyi yapmasına izin vermek bu davranışı pekiştirecek ve her defasında aynı davranışları tekrarlamasına sebep olacaktır.  
  • Öfke nöbeti sırasında çocuğun dikkatinin dağıtılması yararlı olacaktır. Çocuğa başka bir oyuncak gösterilebilir, çocuk farklı nesne ve faaliyetlere yöneltilebilir.
  • Çocuklar öfke duygularıyla baş etmekte zorluk çektiklerinde uyum-davranış problemleri yaşamasına, saldırgan davranışlar sergilemesine ve bu durum okuldan şikayet gelmesine neden olabilir. Bu durum çocuğun akademik ve sosyal ilişkiler konusunda sorun yaşamalarına da neden olabilir. Çocuğun yaşadığı bu olumsuz duyguyu anlamak ve onu yönlendirmek gerekir. Bu nedenle öfke duygusuna neden olan etmeni bularak çocuğa uygun baş etme yöntemlerini kazandırmak için bir uzmana danışmak ve psikolojik destek almak önemlidir.
  • Çocuk sık ve uzun süreli öfke nöbetleri sergiliyorsa, 4 yaşını geçmiş olmasına rağmen hala öfke nöbetleri yaşamaya devam ediyorsa, kendisine ve çevresindekilere zarar veriyor, saldırgan davranışlar sergiliyorsa bir uzmana başvurmak gerekir.

 

Psikolog Eda cingöz

Maltepe Üniversitesi Hastaneleri

Çocuk-Ergen Psikiyatri Anabilim Dalı